دی ۰۷

تبدیل سیئات به حسنات (قسمت دوم)

تبدیل مشروط

 

IMG10163948

آیا می توان  تبدیل سیئات به حسنات را از منظری دیگر نگریست و آن را طوری تفسیر و تاویل کرد که ضمن حفظ ظاهر آیه با اصول عقلی و آیات دیگر منطبق باشد؟
در شمارۀ پیشین، در تفسیر آیۀ مبارکۀ ۷۰ فرقان گفته شد که، اکثریت مفسرین گرامی، آیه را این گونه تفسیر کرده اند که: در اثر توبه، گناهانی مانند زنا و کفر و قتل تبدیل به حسناتی مانند عفت و ایمان و احیای انسان ها می شوند، و حدیثی هم از  ابوهریره نقل شده که در قیامت مومن از دیدن تبدیل کبائر او به حسنات، آرزو می کند که کاش گناهان بیشتری مرتکب شده بود. و نظرات چندی هم در مورد تبدیل سیئات به حسنات ذکر شد.. اما با این بیانات بعد از ارتکاب زنا و توبۀ این عمل زشت تبدیل به عفت نمی شود و این توجیهات برای عقل سلیم قانع کننده نمی باشد.

در نهایت، عقل سلیم حکم می کند که: خداوند گناه زناکار تائب را بپوشاند ( تکفیر ) و اگر این گناه را نپوشاند، پس تکفیر شامل کدام گناه می شود؟ و اگر خداوند به شخص تائب مقامی هم بدهد، این مقام در نتیجۀ گردن نهادن آن شخص به حکم مولا ست، نه تبدیل زنا به عفت .
این نوع تلقی از آیه، نوعی رسمیت بخشیدن و قداست قائل شدن به کارهای گناه آمیز می باشدو نه تنها سنت خداوند، رسمیت قائل شدن به گناهان کبیره نیست، بلکه در  عرف هم وقتی کسی کار زشتی مرتکب شده و بعد توبه کرده و به راه راست بر می گردد، هیچ کس چنین تلقی ندارد که کار زشت او را توجیه کند و بگوید فلانی کار بدی نکرده،بلکه مردم سعی می کنند کارهای خلاف قبلی او را فراموش کرده و به سبب اقدام متهورانۀ او در بازگشت به راه راست، از کارهای بعدی او قدردانی می کنند.
قبلا گفته شد که  علامه طباطبائی در کتاب شریف المیزان در نقد نظرات دیگران فرمودند که:”هر یک از گناهان ایشان خودش مبدل به حسنه مى شود، نه عقابش و نه ملکه اش و نه اعمال آینده اش ، بلکه یک یک گناهان گذشته اش مبدل به حسنه مى شود” اما در نهایت استفاده ای که از توضیحات بعدی آن بزرگوار می شود، این است که آثار گناهان تبدیل به حسنات می شود نه خود گناهان.
آیا می توان آیۀ مبارکه را طوری تفسیر کرد که خود گناه تبدیل یه حسنه شود؟
تفسیر آیه: “در قرآن‌مجید و درکلام حضرات پیشوایان معصوم دین مکراً آمده است که خداوند متعال در مقام توبه، سیئات را تبدیل به حسنات می‌کند. این موضوع نیازمند تفسیر و تأویل است، زیرا کلامی متشابه بوده چه بسا عدّه‌ای از این راه گمراه شوند. فردی که مرتکب اعمال شنیع و قبیح بمانند زنا، شرابخوری، قتل نفس، بدعت و امثال آن شده، چگونه ممکن است در مقام توبه این سیئات تبدیل به حسنات شود؟!مثلاً تبدیل به این شود که اوکتب ارشادی نوشته یا بنای خیری ایجاد نموده است!
در مقام توبه تنها آن سیئاتی تبدیل به حسنات می‌شوند که از ابتدا صورت حسنه دارند، اما چون توأم با شرایط لازم نیستند، در ردیف سیئات محسوب می‌شوند. 
به عنوان مثال، فردی که کتب دینی و ارشادی نوشته ولی دارای اخلاص نبوده، در مقام توبه چنین سیئه‌ای تبدیل یه حسنه می‌گردد، یعنی آن کارها و زحماتش جزو حسنات او منظور می‌شود، مشروط بر آن که توبه او حقیقتاً مورد قبول حق واقع شود و عاقبت به خیر شود“. (مبداء و معاد، علی اللهوردیخانی)
هر عملی ظاهری دارد و باطنی،ظاهر عمل شکل وکالبد عمل است و باطن آن نیت و نیت به منزلۀ روح عمل است که به آن حیات می بخشد.شکل عمل نیز در حکم جسد و کالبد آن است که بدون نیت کالبد بی جانی بیش نیست.
در انجام هر عمل،هم باید نیت خالص الهی داشت و هم باید مطابق با شکلی که خدا فرمان داده است، کار را انجام داد. شرط اول را حسن فاعلی و شرط دوم را حسن فعلی می نامند.. مثلا کسی که نماز می خواند، هم باید نماز را برای تقرب الهی و رضای او انجام دهد و هم نماز باید مطابق با دستور خداوند صورت گیرد.
در این آیه، تبدیل شامل اعمالی می شود که حسن فعلی داشتته، ولی به علت قبح فاعلی، آن عمل در ردیف محرمات بشمار رفته است. مثلا کسی که نماز ریایی خوانده و یا احسان ریایی داده، آن نماز و احسان باطل است، اما در صورت توبه، خداوند نیت او را می بخشد و آن چه در ظاهر می ماند، نماز مقبول است.یعنی عمل گناه او ( نماز و احسان ریایی) تبدیل به حسنه ای مانند نماز و احسان مقبول شد، اما هیچوقت در اثر توبه، عمل قتل انسان معصوم،  تبدیل به احیای نفس نمی شود و این همان چیزی است که حضرت علامه بعد از نقد تمام نظرات قبلی، به این نتیجه رسیدند که: ” هر یک از گناهان  خودش مبدل به حسنه مى شود، نه عقابش و نه ملکه اش و نه اعمال آینده اش ، بلکه یک یک گناهان گذشته اش مبدل به حسنه مى شود، اما چنانکه گفته شد، اعمالی که گناه بوده و حسن فعلی و قبح فاعلی داشته باشند، تبدیل به حسنه ای از نوع خود گناه می شوند و بلکه به عبارت دقیقتر، خود سیئه ( مثلا نماز ریایی) در صورت توبه تبدیل به حسنه ( نماز مقبول ) می شود، چنان که در این تقریر ملاحظه می شود که در صورت توبه خود گناه  به حسنه تبدیل می شود،نه عقابش و نه ملکه اش و نه اعمال آینده اش و نه  آثارش .  

خلاصه:

در آیات ۷۰-۶۸ سوره مبارکۀ فرقان خداوند بعد از دکر سه گناه کبیرۀ کفر و قتل و زنا، می فرماید: هر کس توبه کند، خداوند سیئات او را به حسنات تبدیل می کند. اکثریت مفسرین محترم در تفسیر این آیه گفته اند که آری بعد از توبۀ حقیقی گناهانی مانند کفر و قتل و زنا تبدیل به ایمان و احیای نفس و عفت می شود و هر کدام از این بزرگوان با دلایل خاص خودشان، از گفتۀ خود دفاع کرده اند.  اما این برداشت از آیه، با آیات دیگر قرآنی و اصول مسلم عقلی و عدل الهی سازگار نمی باشد. در قرآن ۱۴ آیه در مورد تکفیر گناه و یک آیه تبدیل آن داریم و پذیرش این نوع برداشت از آیۀ تبدیل،آیات تکفیر را زیر سئوال می برد و این مشکل پیش می آید که اگر قول مفسرین گرامی را در بارۀ تبدیل گناهانی مانند قتل و زنا و کفر بپذیریم، تکفیر گناهان دیگری مانند چشم چرانی و شرک خفی و … که از زیر شاخه های گناهان ذکر شده در آیۀ شریفه می باشند، بی معنی خواهد بود، زیرا در صورت تبدیل سه گناه قتل و زنا و کفر،کدام گناه است که شامل تکفیر شود.اگر گناهانی مانند کفر و قتل و زنا تبدیل شوند، پس کدام گناهان تکفیر خواهد شد

برای رفع مشکل عرض شد که فقط آن دسته از گناهان تبدیل می شوند که حسن فعلی دارند، مانند نماز ریایی که شخص ریاکار ظاهر عملش زیباست ولی در واقع نماز او مقبول نمی باشد.اما اگر شخص ریاکار توبه کند، خداوند ریای او را می پوشاند و همان نماز باطل او، تبدیل به نمازی مقبول می شود. اما قتل، بعد از توبه و جبران مافات، در قیامت پوشیده شده ولی قتل تبدیل به احیاء همان شخص نمی شود.

در این قسمت، سعی ما بر این بود که تفسیر معقولی از آیه را بیان بکنیم که در عین حفظ ظاهر، با معیارهای عقلانی که شیعه مقید به مراعات آن ها هست، سازگار باشد.

ممکن است در بعضی موارد، بیان مسئله و یااستدلال نارسا باشد، در این صورت هم از محققان گرامی درخواست داریم ما را در تقریر قدرتمند موضوع یاری رسانند.

 والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

4 comments

Skip to comment form

    • محمدعلی on اسفند 19, 1396 at 10:14 ب.ظ
    • پاسخ

    ایمان بعد از توبه آمده یعنی توبه ی خاص و تبدیل شدن
    به شخصی دیگر بخاطر تغییر اساس و بنیان اعتقادی و
    ایمان آوردن به توبه که همان مرور فکری وتبدیل مبناها
    و بنیان فکری است اینجا بنظرم رسید وقتی شخص به
    توبه ش معتقد میشود مبدل به شخص دیگری میشود
    چرا اثر اعمالش تبدیل نشود؟

      • محمدعلی on اسفند 19, 1396 at 10:21 ب.ظ
      • پاسخ

      ایمان بعد از توبه بیانگر تغییر و تبدیل بنیادی است
      کسی که به توبه ش ایمان بیاره اثر اعمالش تبدیل
      میشه چون فکرش حسنه شده اثر عمل هم میشه

      1. این که بعد از توبه تغییر بنیادی در انسان ایجاد می شود، حرفی نیست. شخص تائب تبدیل به شخص دیگری می شود، اما این دلیل نمی شود که اعمال غلط شخص تبدیل به اعمال خیر بشود. در مورد اعمالی که حسن فعلی دارند، این ممکن است. مثلا کسی که به خاطر ریا احسانی داده یا به حج رفته است، وقتی به زشتی عمل خود متوجه شد و توبه کرد، خداوند نیت قبلی او را می پوشاند و عمل ( یا اثر عمل و یا هر اصطلاحی که بگوییم) جدید را تبدیل به عمل قبلی می کند و شخص با افتخار می تواند بگوید که من به حج رفته ام. اما در مورد کارهایی که حسن فعلی ندارند، مانند قتل، چگونه می توان گفت که بعد از توبه، قتل او تبدیل به خلاف آن می شود. مثلا وقتی قاتل حمزه توبه کرد، خداوند توبه او را پذیرفت و آثار عمل زشت او را در ذهن و روح او شست و درقیامت هم عذاب قتل بهترین سرداران اسلام را از او بر میدارد. اما او بعد از توبه هیچوقت نمی تواند افتخار بکند که من در جنگ یکی از سران کفر را کشتم، چون ایمان در مقابل کفر است، کشتن سران ایمان در مقابل سران کفر هست پس کشتن حمزه سیدالشهدا بعد از توبه چگونه می تواند به کشتن سران کفر تبدیل شود. لطفا بفرمایید که اگر شمر بعد از کشتن سیدالشهدا توبه می کرد و توبه اش هم پذیرفته می شد، کشتن امام معصوم به عمد به چه چیزی تبدیل می شد؟

    1. در متن دلایل زیادی ارائه شده که تمام گناهان در اثر توبه تبدیل به حسنات نمی شوند، بهتر است یکبار هم به آن ها مراجعه شود. از جمله به این سئوال پاسخ داده شود که در قران مبین ۱۴ مرتبه از “تکفیر” یاد شده و تنها یک بار “تبدیل” آمده است. اگر از این عقیده دفاع کنیم که در اثر توبه، تبدیل تمام گناهان ممکن است پس لطفا بفرمایید که تکفیر در مورد کدام گناهان اتفاق می افتد. بنابراین خداوند بعد از توبه تمام گناهان را می پوشاند، اما گناهانی می توانند به حسنات تبدیل شوند که حسن فعلی داشته باشند و این پاسخ به عقلانیت نزدیک تر است.

دیدگاهتان را بنویسید

آدرس پست الکترونیکی شما منتشر نمی‌شود.